NARODNI MUZEJ

NARODNI MUZEJ

Direktor: Slaviša Popović
Adresa: Generala Milojka Lešjanina 14, 18000 Niš
Telefon: 018 248 189, 018 513 430
Faks: +381 18 246 622
Email: muzejnis@open.telekom.rs
Websitehttp://narodnimuzejnis.rs/

 

Odeljenja:
Odeljenje arheologije
Odeljenje numizmatike i epgrafike
Odeljenje etnologije
Odeljenje istorije
Odeljenje istorije umetnosti
Odeljenje književne zaostavštine
Odeljenje za konzervaciju i restauraciju
Odeljenje za dokumentaciju sa foto službom
Odeljenje za edukaciju, komunikaciju i prezentaciju

 

Predinstitucionalna istorija muzejskog pokreta, odnosno rad na otkrivanju i prikupljanju starina, drevnosti kako se tada govorilo, prezentacija i javno publikovanje kulturne i spomeničke baštine seže u daleku prošlost i vezuje se za putopisce, diplomate, etnologe, istoričare avanturiste i radoznalce svake vrste, koji su pohodili Niš i ostavili dragocena svedočanstva i zabeleške o njegovoj spomeničkoj baštini.

Francuski pesnik, akademik i putopisac Lamartin, još kada se nije nazirao kraj turskog ropstva, obišao je Ćele kulu i o tome obavestio evropsku javnost kroz potresan zapis.

Blanki, drugi francuski pesnik, zapisao je da se prilikom njegovog obilaska Ćele kule u Nišu, još držala kosa na lobanjama nesrećnih Sinđelićevih junaka.

Geolog Ami Bue piše o etnografskom bogatstvu krajeva oko Niša, a ruski istoričar i diplomata Giljferding iznosi podatke o bogatoj kulturnoj baštini Grada.

Austrijski putopisac, publicista i arheolog, Feliks Kanic četiri puta je boravio u Nišu i obišao njegove ruševine. Detaljno je opisao ostatke rimskih kapitela i epigrafskih spomenika, ostatke vizantijske crkve u Ćurlini kod Niša, nalaze praistorijskog oruđa, antičke ostatke u Jagodin mali. Dao je i zanimljive opise hramova i grobnica iz rimskog perioda, istorijsko-spomeničkiog kompleksa Tvrđave, savremeno zdanje Načelstva kao primer građanske arhitekture i dao izvanredan opis letnje rezidencije (dvora) dinastije Obrenović, kao primer orijentalno-balkanske arhitekture.Kanicovo kapitalno delo Srbija-zemlja i stanovništvo uticalo je na buđenje interesovanja kulturne i naučne javnosti Evrope za naš nacionalni prostor, čime je njegov doprinos našoj kulturi dragocen.

Impulsi za istraživanje i prikupljanje starina došao je iz Beograda, odmah posle oslobođenja od Turaka, od strane Srpskog arheološkog društva (osnovanog 1881. godine), koje je imalo svoje poverenike i u Nišu.

Članovi društva su, tokom leta 1887. godine, organizovali, u vidu izložbe, lapidarijumsku zbirku rimskih kamenih spomenika, pronađenih prilikom regulacionih radova u Tvrđavi, posle samo deset godina od oslobođenja od Turaka.

Angažovanje i saradnja beogradskih naučnika i muzejskih poslenika sa niškim amaterima arheolozima doprinela je sve većem interesovanju samih Nišlija za kulturnu baštinu Grada.

Godine 1900, prilikom radova na postavljanju temelja za novi most na Nišavi, ispred ulaza u Stambol kapiju, pronađen je bronzani portret rimskog imperatora Konstantina Velikog (rođenog u Nišu), kao i izvesna količina antičkog novca, više predmeta od gvožđa i bronze i nekoliko primeraka rimskog nakita.

Kod arheologa amatera stasava svest o značaju čuvanja arheoloških nalaza, pa godine 1913., u povodu 1600-godišnjice Milanskog edikta, kojim je Konstantin Veliki 313. godine priznao hrišćanstvo za državnu veru, otvara se i Muzej.

Nažalost, osnovan u predahu ratnih nedaća, između Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, Muzej je zatvoren posle 212 dana rada. Pri objavi rata Austrougarske Srbiji, 28. Jula 1914. godine, Niš je postao ratna prestonica Srbije i stecište ratnih izbeglica i ranjenika.

Osnovan je 1. aprila 1933. godine od strane viđenijih građana i ljubitelja drevnosti, kako su tada nazivane starine. Setićemo se nekih osnivača : Aleksandar Nenadović, Borivoje Gojković, Borivoje Popović, Rudolf Bratanić, Adam Oršić Slavetić… Smešten je u Učiteljskom domu. Postavku je za dva meseca videlo nekoliko hiljada posetilica.

Muzej se ubrzo seli u kuću Hristodula i zvanično je otvoren 22. oktobra 1933. godine kao Istorijsko-etnografski muzej grada Niša. Materijal je bio svrstan u 7 zbirki (praistorijska, antička, najveća i najvrednija, srednjevekovna, numizmatička, zbirka umetničkih slika i zbirka oružja).

Zahvaljujući smeštajnim mogućnostima i mogućnostima prezentacije, ova stalna muzejska postavka, po koncepciji, stručnom radu i i bogatstvu eksponata predstavljala je jednu od najboljih u Srbiji.

Pored prezentacione, Muzej je razvijao i bogatu obrazovnu aktivnost kroz prosvetno-pedagoški rad.

U periodu od 1934-39. godine , iako bez regulisanog pitanja finansiranja, Uprava je organizovala brojne istraživačke radove(Medijana, Jagodin mala, Humska čuka, Bubanj, Malča, Niška Banja, Ravna, Korbovo), uključujući kako arheologe iz Kraljevine, tako i one iz inostranstva (Vulić, Kovačević, Popović, premenštajn, Fjuks), izgradila zgradu Muzeja na Medijani, pokrenula izdavanje Moravsko arheološkog glasnika, osnovala Odeljenje za propagandu turizma i dr.

Blistava i rezultatima najbogatija etapa razvoja Muzeja prekinuta je fašističkom okupacijom. U savezničkom bombardovanju 2. septembra 1944. godine, stradala je zgrada Muzeja, a sa njom i muzejski fundus.

Posle Drugog svetskog rata, Narodni odbor opštine Niš obnovio je Muzej pod nazivom Narodni muzej (1947)).

Novi društveno-politički poredak, valorizacija prethodne istorije i novi soc-realistički koncept kulturne politike kao delatnosti za vaspitavanje i prosvećivanje širokih narodnih masa, namenio je i muzeju sličnu ulogu.

Budući da je Muzej u ratnom vihoru izgubio kompletnu etnografsku zbirku, a druge su bile prepolovljene, zadatak muzejskih poslenika je bio animacija građanstva da sakuplja starine i obogaćuje zbirke, pre svega etnografsku, jer je zahuktalo vreme industrijalizacije pretilo da zatre tradicionalni način života i njegovu kulturu. Pored otkupa i poklona, muzejske zbirke se bogate i putem istraživanja.

Godine 1950, Muzej se preseljava u nove prostorije:, u zgradi u ul. Stanka Paunovića 14 je Odeljenje, koje prerasta u Muzej nob-a, a u zgradi bivše banke, ul. Petog kongresa 59, je stalna arheološka postavka. Godine 1951. Osnovana je Umetnička galerija u Sinagogi, a godine 1952. otvoreno je Memorijalno odeljenje MIJA STANIMIROVIĆ (čija je postavka skinuta 1957.).

U godini 1952. Muzej ima deset zaposlenih radnika i 33 000 posetilaca. Oseća se nedostatak stručnog kadra i prostora za izlaganje.

Postavka Spomen muzeja na Crvenom krstu otvorena je 1967. godine.

Narodni muzej vodi brigu i o kulturno-istorijskim spomenicima, sve do 1966. godine, kada to prelazi u nadležnost Zavoda za zaštitu spomenika.

Do šezdesetih godina pristup prezentaciji kulturne baštine bio je u patriotskom duhu i pretežno vezan za noviju istoriju, posebno za NOB, sa veličanjem „pozitivne“ istorije, bolje reći njenom glorifikovanju.

Značajni pomak u muzeološkoj prezentaciji i ediciji Muzej počinje da ostvaruje sa novom stalnom postavkom (1965) u čemu nesebičnu pomoć pruža ju beogradski naučni radnici, ponajviše Đorđe Mano Zisi, Garašanin, Miodrag Grbić i dr.

Prilikom instaliranja stalne izložbene postavke 1965. godine stručnu pomoć pružili su beogradski stručnjaci, posebno Đorđe Mano Zisi. Od 60-90-tih godina Muzej je imao bogat program prezentacije tematskih izložbi.

Proces revitalizacije muzejskih objekata započeo je po završetku NATO agresije. Rekonstruisani su Logor, Sinagoga i zgrada stalne postavke, napravljena je nova stalna postavka ,u toku je rekonstrukcija zgrade Muzeja na Medijani i nastavak arheoloških radova na projektu Arheološki park Medijana.

Muzej je kompleksnog tipa. U svojim fondovima ima preko 40 000 muzejskih predmeta, iz oblasti arheologije, istorije, istorije umetnosti. Poseduje dve spomen zbirke, Stevana Sremca i Branka Miljkovića. U sastavu Muzeja su i muzejski objekti Medijana, Ćele kula, Spomen logor 12 FEBRUAR i Galerija Sinagoga..

Pored Arheološkog, Istorijskog, Etnografskog, u Muzeju postoje i Odeljenje istorije umetnosti, Konzervatorsko odeljenje, Odeljenje za edukaciju, prezentaciju i komunikaciju, Odeljenje književne zaostavštine, Odeljenje za dokumentaciju, fotolaboratorija, suvenirnica i biblioteka sa preko 10 000 knjiga (sa velikim brojem starih i retkih izdanja).

Muzej ima svoje naučno-stručno glasilo ZBORNIK.

Iako postoji 75 godina, Muzej do sada nije imao svoju namensku zgradu. I pored toga , uspeo je da opravda svoje postojanje kroz obrazovnu, kulturnu i estetsku misiju, što je i jedan od osnovnih postulata postojanja muzeja.

 

OBJEKTI

 

MEDIJANA

Antičko naselje Medijana najveće je po površini u okolini Naissusa. Podignuto je na uzvišenoj lesnoj zaravni na levoj obali Nišave, uz trasu antičkog puta ka Sofiji. Udaljeno je 3 rimske milje (oko 4,5 km) od antičkog grada i opredeljeno kao njegovo predgrađe. U istorijskim izvorima se pominje u dva navrata.

Prvi pomen zabeležen je kod Amijana Marcelina (XXVI 5,1) koji Medijanu navodi kao mesto u kome su se kraće zadržali braća – carevi Valentinijan i Valens 364. godine. Tom prilikom izvršili su podelu pratnje. Osim ovog podatka koji nam govori o odnosu careva, Amijan Marcelin za Medijanu kaže da je predgrađe (suburbium) Naissusa, koje se nalazi na tri milje od grada. Ovaj veoma važan podatak omogućio je da se naselje pouzdano locira kod današnjeg sela Brzi Brod, gde su se još krajem prošlog veka videle ruševine mnogih građevina nad zemljom.

Drugi pomen Medijane zabeležen je kod Prokopija (De aedif. 4,123,2) koji nabrajajući novoizgrađena vojna utvrđenja u okolini Naissusa, navodi da je jedno takvo utvrđenje podignuto i u Medijani.

Arheološka istraživanja na lokalitetu započinju 1932. godine, sa povremenim prekidima izvode se i danas. Precizniji podaci o prostranstvu naselja i njegovoj urbanističkoj shemi utvrđeni su 1961. godine sistematskim sondiranjem terena, zapadno od sela Brzi Brod. Tom prilikom otkriveno je više vila i drugih objekata koji su međusobno odvojeni širokim međuprostorima, verovatno, ekonomskim imanjima i baštama. Neki pravilan raster naselja tom prilikom nije mogao biti utvrđen ali se, na osnovu novijih nalaza, može pretpostaviti da su vile građene sa obe strane puta koji je prolazio kroz naselje. Središte naselja je bilo oko luksuzne vile nad čijom je jednom njenom prostorijom 1936. godine podignuta zgrada Muzeja. Do sada je upravo taj deo naselja najbolje istražen, konzerviran i dostupan posetiocima. Delimično su otkriveni kupatilo, villa suburbana, dve vile rustike (A i V), žitnica, rezervoar za vodosnabdevanje, zanatski centar i delovi antičke i srednjevekovne nekropole. Ostali objekti su registrovani i zatrpani da bi se kasnije detaljnije istražili i prezentirali.

Činjenica da se naselje nalazi u plodnoj ravnici i da nije bilo utvrđeno, ukazuje nam da je nastalo u vreme punog procvata antičkog Naissusa (II – IV vek) kada grad, zahvaljujući pogodnom geografskom položaju na Balkanu, postaje važan vojnopolitički i ekonomski centar u kome se spajaju putevi sa raznih strana Carstva. Društvenom, ekonomskom, kulturnom i urbanističkom integritetu Naissusa i Medijane delom je, svakako, doprineo i Konstantin I (306 – 337) koji je rođen u njemu i koji je grad, nakon proglašenja za cara, veličanstveno ukrasio. Stoga se može pretpostaviti da je podizanje vila u Medijani započeto krajem III, a nastavljeno sa većim intenzitetom u IV veku, kada Naissus i Medijana postaju privremena rezidencija i ugodno odmorište mnogim carevima u njihovim čestim putovanjima na Istok. Ovakvom datovanju nastanka naselja ide u prilog i do sada otkriveni pokretni arheološki materijal ( novac, oruđe, arhitektonska i dekorativna plastika, keramika).

Pošto nije bilo utvrđeno, a nalazilo se u blizini bogatog grada, naselje je kao i Naissus, često bilo izloženo pljački i razaranjima. Stanovnici Medijane su se, verovatno, pri tim pljačkaškim pohodima varvara sklanjali u utvrđeni i dobro branjeni Naissus, koji je odolevao neprijatelju sve do 441. godine kada ga osvajaju Huni, a 471. godine i Goti. Otuda i brojne prepravke i doziđivanja na do sada otkrivenim objektima, koje nisu bitno menjale prvobitne arhitektonske osnove građevina.

Justinijanova obnova starih i izgradnja novih vojnih utvrđenja u prvoj polovini VI veka, kojom bi se granice i unutrašnjost Ilirika zaštitile od brojnih neprijatelja preko Dunava, po svoj prilici, nije zahvatila ravničarski deo naselja. Novoizgrađeno utvrđenje koje pominje Prokopije nalazilo se na uzvišenju južno od naselja, na platou gde su danas fabrike Elektronske industrije. Utvrđenje je bilo pravougaonog oblika, sa masivnim zidovima i kulama a sa njegove istočne strane nalazile su se velike zgrade u ruševinama. To je, nažalost, sve što znamo o ovom utvrđenju koje je teško oštećeno oko 1864. godine odnošenjem materijala za zidanje Mithad – pašine kasarne, a potpuno je uništeno gradnjom fabrike Elektronske industrije 1980. godine. Samo nekoliko decenija nakon izgradnje vojnog utvrđenja koje je štitilo naselje i Naissus sa istoka, Medijana je ponovo stradala. Sredinom i u drugoj polovini VI veka Sloveni, a nešto kasnije i Avari u svojim pljačkaškim pohodima, spuštaju se južno od Dunava i pustoše gradove u Iliriku i Trakiji. U tim brojnim naletima srušen je Justinijanov odbrambeni sistem, opustošeni su mnogi gradovi i naselja, među kojima i Naissus 578 – 579 godine od Slovena a, najverovatnije, 587. i od Avara. Utvrđenja na Dunavu i u unutrašnjosti ostaju bez posada, a gradsko sganovništvo ovih oblasti beži na jug u utvrđeni Solun.

Nakon slovensko – avarskog rušenja život na Medijani zamro je za dugi niz vekova. Nekoliko ukopa u peristilu luksuzne vile svedoči nam o sporadičnom naseljavanju ovog terena u srednjem veku.

Dosadašnji rezultati na istraživanju antičke Medijane, iako skromni, omogućavaju donošenje nekih opštih zaključaka. Medijana je prvobitno bila poljoprivredno gazdinstvo – fundus (vojno, carsko, gradsko ili veleposedničko) sa stambenim i ekonomskim zgradama prilagođenim potrebama ekonomike. Ovakva gazdinstva se skoro uvek podižu pored važnih komunikacija sa ciljem da snabdevaju gradove ili širu teritoriju. U IV veku Medijana postaje predgrađe Naissusa. Prenaseljeni grad opasan zidovima i kulama gubi privlačnost kao urbano središte. Bogatiji ljudi ne zadržavaju se više u njemu. Njihovi gradski domovi služe im samo za kratke i privremene boravke. Ti ljudi sada radije žive na svojim imanjima na kojima adaptiraju stare ili podižu nove komforne vile. Ove vile ne služe više za dokolicu (otium), prijatan boravak u prirodi i seoskom ambijentu, koji su veličali još Katon, Varon i Vergilije, već za proizvodnju hrane i svega ostalog što je potrebno za život. Tu su voćnjaci, njive, žitnice, prese za ulje i vino, radna snaga koja živi na posedu, zanatlije koji izrađuju poljoprivredna i ostala oruđa. Ove vile u kojima živi gospodar na svom imanju, ubrzo postaju i svetilišta domaćeg kulta. Vrtovi ovih vila ukrašeni su brojnim skulpturama, tremovi i pojedine prostorije mozaicima, freskama i arhitektonskom plastikom, u kojima su pretstavljena božanstva, zaštitnici i simboli života, smrti, predaka, vegetacije, ozdravljenja, trgovine i puteva, lova, vinogradarstva, vode (Meduza, Diana – Kibela, votivne ikone tzv. Tračkog konjanika, Asklepije, Higija, Merkur, scene iz Dionisovog-Libero-vog kulta i td.), U medijanskoj umetnosti nema vrhovnih božanstava. Ona pripadaju zvaničnoj religiji i državnom kultu. Umesto njih predstavljena su lokalna božanstva. Sve je podređeno prirodi i njenoj svemoći. Luksuzna vila u centru naselja pripadala je nekom uglednom stanovniku Naissusa, a mogla je biti i Konstantinovo privremeno boravište, obzirom da je često boravio u rodnom gradu.

Tokom VI veka zbog opasnosti od pljačke, pojedini vlasnici ograđuju posede zidovima. Deo jedne takve vile otkriven je 1975. godine u istočnom delu naselja. Tako se ove vile tokom V veka pretvaraju u male zamkove a njihovi vlasnici u prave feudalce.

Osvajana od Gota, Huna, Avara, obnavljana delimično za vreme Justinijana I i po svoj prilici, za kratko nastanjena Slovenima, Medijana je danas u ruševinama, plitko pod zemljom. Od budućih istraživanja na ovom značajnom antičkom lokalitetu u kome se život odvijao od druge polovine III do druge polovine VI veka, treba očekivati više podataka koji će pružiti odgovor na, za sada, mnoga otvorena pitanja i pretpostavke.

 

@ELE KULA

Posle čegarske bitke Turci su želeli da se na najsvirepiji način osvete srpskom narodu. Oni su na periferiji Niša, na putu koji vodi ka Carigradu, odlučili da podignu kulu od glava izginulih srpskih vojnika. Turski zapovednik Niša od 1809 – 1812, Huršid paša, naredio je Srbima ćurčijama da oderu glave i kože ispune pamukom. Za to im je plaćao po 25 groša. Kože ispunjene pamukom poslate su sultanu u Carigrad, u znak pobede. Od lobanja je podignuta Ćele kula, što na turskom jeziku znači kula od ljudskih lobanja. Ćele kula je četvorougaonog oblika, visine oko 4 metra. Glave su bile okrenute napolje, a bile su utvrđene krečom i peskom. Bilo je 952 lobanje, u 14 redova sa svake strane.

Ćele kula sa ovolikim brojem glava stravično je delovala na sve one koji su je videli. Mučan i težak utisak ostavljala je naročito na srpski živalj u gradu i okolini. Iz humanih i religioznih razloga hrišćani iz Niša su noću skidali lobanje sa kule i sahranjivali ih na groblju. Saznavši za ovo, Turci su stali na put tome. Vremenom se, međutim, promenilo mišljenje o Ćele kuli i kod trezvenijih Turaka.

 

Za vreme svoje uprave u Nišu (1861 – 1866) Mithad paša, školovan u Parizu, nameravao je da poruši ovaj varvarski spomenik, ali je naišao na otpor niških Turaka. Na taj način kula je sačuvana, čime je učinjena velika usluga našim narodima. Do oslobođenja Niša od Turaka 1878. godine kula je bila otkrivena. Te godine je ograđena i natkrivena. Četiri godine kasnije, dobrovoljnim prilozima stanovnika čitave Srbije, ozidana je kapela koja i danas postoji. Posle oslobođenja Niša broj lobanja na kuli osetno je smanjen.

Na smanjenje broja lobanja u Ćele kuli uticalo je, pored ostalog, i samo vreme, tako da je danas sačuvano od zaborava 58 lobanja. Zaštita i uređenje Ćele kule, preduzete prvih godina posle oslobođenja grada, nastavljeni su i kasnije. Prilikom proslave 60-to godišnjice oslobođenja Niša od Turaka (1937. godine) oko kule je podignuta gvozdena ograda. Godinu dana posle toga ispred Ćele kule postavljen je spomenik sa bistom Stevana Sinđelića i reljefom na kome je prikazana bitka na Čegru. Spomenik je delo vajara Slavka Miletića Poslednji put kula je zaštićena 1974. godine, kada su oko kule postavljene staklene ploče.

Podigavši Ćele kulu u Nišu, gradu koji spaja srednju sa jugoistočnom Evropom i Bliskim istokom, Turci su želeli da taj spomenik bude opomena balkanskim narodima – da će ih snaći grozna smrt ako pokušaju da se dignu protiv turskog gospodstva. Spomenik, međutim, nije odigrao tu ulogu. On je, naprotiv, bio podsticaj za definitivno oslobođenje.

Kada je 1833. godine francuski pesnik i akademik Alfons de Lamartin (1790-1869) izdao u Parizu svoje delo „Put na Istok“, on je u posebnom poglavlju „Beleške o Srbiji“, duboko potresen sa onim što je video u Ćele kuli, između ostalog zabeležio i sledeće: „Pozdravih okom i srcem ostatke ovih hrabrih ljudi, čije su odsečene glave postale kamen temeljac nezavisnosti njihove otadžbine“.

 

 

MEMORIJALNI KOMPLEKS “12. FEBRUAR”

U septembru 1941.godine, na periferiji Niša, u blizini železničke stanice Crveni krst, Nemci su formirali koncentracioni logor. Prvi zatočenici logora bili su Jevreji iz Niša i Jugoistočne Srbije. Pored Jevreja, u logoru su bili i Srbi-taoci. Rasna mržnja proistekla iz nacističkog koncepta nadrase pokazala je svoje lice i na ovom mestu. Prema procenama, kroz logor je prošlo 30.000 ljudi, žena i dece, od kojih je 10.000 streljano na brdu Bubanj, a veliki broj interniran u druge nacističke logore na teritoriji Austrije, Nemačke, Poljske i Norveške. Osim Srba, Jevreja i Roma u logoru je okončao život i manji broj savezničkih i ruskih vojnika.

Teror, sadistička mučenja i nepodnošljivi uslovi boravka nisu uspeli da ugase iskru slobode u ljudskim srcima. Rešeni da se odupru, logoraši su 12.februara 1942.godine izveli jedinstven poduhvat u porobljenoj Evropi -izvršili su proboj i bekstvo iz logora.

U toku 1944.godine, predosećajući kraj, nacisti su uništili dokumentaciju, spalili posmrtne ostatke streljanih na Bubnju i 14.septembra 1944. likvidirali poslednjih 36 logoraša.

Posle rata zgrada je sačuvana u autentičnom obliku. Saradnici Narodnog muzeja su sakupili obiman materijal koji obuhvata dokumenta, isprave, pisma, oružje, lične predmete i fotografije logoraša. Pod utiskom preživelih strahota i saznanjem da se zločin može oprostiti ali nikada neće zaboraviti, 1967.godine je otvoren Memorijalni muzej – Spomen-muzej “12.februar”. U autentičnom prostoru prikazani su uslovi života logoraša, potresne poruke ispisane pred smrt na zidovima, dokumenta o proboju iz logora, dokumenta o internaciji i stradanju u Mauthauzenu, Aušvicu i logorima u Norveškoj, kao i dokumenta o stradanju jevreja, zatočenika logora.

Čitav kompleks Memorijalnog muzeja logora na Crvenom krstu svojim opštim izgledom, unutrašnjim ambijentom i postavkama čuva verno i sa pijetetom, mesto stradanja nevinih muškaraca, žena i dece čija je jedina krivica bila to što su bili Srbi, Jevreji ili Romi. Tokom više od četiri decenije postojanja memorijalnog muzeja logora Crveni krst, izložbenu postavku je obišlo više desetina hiljada posetilaca, mahom mladih ljudi koji su bili u prilici da vide do kakvih strahota dovodi totalitarizam, rasna i verska mržnja.

 

 

GALERIJA SINAGOGA

Smatra se da je prva niška sinagoga ili molitveni dom postojala još 1695 god., iste godine od kada postoje i prvi pisani podatci o niškoj jevrejskoj zajednici.

Godine 1765. na položaj niškog rabina dolazi Rahamim Naftali Gedalja, mudar i energičan čovek, koji je mnogo doprineo razvitku verskog duhovnog i kulturnog života male jevrejske zajednice u Nišu. Smatra se da je imao svoju Ješivu gde je vaspitavao generacije pobožnih Jevreja. Službovao je 16 godina, a smatra se da se njegov grob nalazi na današnjem jevrejskom groblju u Nišu.

Prva sinagoga je sazidana 1801 god., za vreme službovanja pomenutog rabina kada je i posvećena.

U doba Turaka, između dva drvena mosta na Nišavi, prostirala se jevrejska mahala. Turske vlasti koje su dale dozvolu za njeno osnivanje nazvali su je Čivutana. Mahala je imala Ješivu-jevrejsku školu, sinagogu, rabinovu kuću, obredno kupatilo, zgradu jevrejskog doma i mnoštvo prizemnih kuća. U velikom požaru koji je izbio 15.augusta 1879 god., cela jevrejska mahala je izgorela.

Krajem XIX veka pominje se velika sinagoga ”El Kal Grande” i mala sinagoga ”El Kal Čiko”, u nekadašnjoj Davidovoj ulici.Takođe se može naći da je u to vreme u Nišu bilo 11 svitaka Sefer Tore, 9 svitaka Tore u velikom i 2 svitka u malom hramu. Početkom XX veka jedna je Tora proglašena za ”pasul”- neupotrebljivu.

Po završetku Prvog svetskog rata odlučeno je da se sazida nova sinagoga, jer je stara bila sklona padu. U međuvremenu su stari hram malo prepravili i on je još dugo služio svojoj funkciji.

Aprila 1924 god. počelo se sa gradnjom sinagoge, kamen temeljac svečano je položen 18. maja 1924 god., ali je radove poremetila eksplozija zaostale nemačke bombe. Zidana je od novčanih sredstava Jevreja koji su u Nišu živeli, zidana je na placu Jevrejske veroispovedne opštine u Davidovoj ulici br.2. Smatra se da je projektant ove sinagoge bio Arh.Jaša Albala iz Beograda, mada postoji mogućnost da su je projektovale arhitekte iz Beograda, Milan Kapetanović i Viktor Azriel. Sinagoga je bila prostrana, sa otvorenom galerijom za žene.U proleće 1925 god. zgrada je završena, tada se mogla tek porušiti stara sinagoga.

Rabin Avram Daniti, kaže za Jevreje Niša: ”Bili su oduvek vrlo pobožni, i prva im je briga bila Hram i vršenje verskih obreda. Mnogo su vremena provodili u Ješivama čitajući pobožne knjige i slušajući pripovedi, koje su i održavale do danas jednu retku pobožnost u opštini”.

Iznad ulaznih vrata sinagoge, pored Magen Davida koji je tu stajao, pisalo je ”OVO SU BOŽIJA VRATA PRAVEDNI NEKA UĐU”.

Do početka Drugog svetskog rata, sinagoga je služila svojoj funkciji. Za vreme rata nemci su je koristili kao magacinski prostor, a posle rata ona nije bila u funkciji. Niko se od Jevreja koji su tu živeli nije vratio u svoje domove. Majo Mevorah je do 1948 god., zgradu sinagoge čistio i održavao, a posle njegovog odlaska za Izrael 1948 god., zgrada je zatvorena.

Godine 1970. Jevrejska opština je bila uslovljena, da zgradu sinagoge proda ili će joj se zbog neupotrebe zgrada oduzeti. Te godine zgrada sinagoge prodaje se Narodnom muzeju u Nišu, pod određenim uslovima. Narodni muzej se obavezao da će zgradu sinagoge čuvati, koristiti isključivo u kulturne svrhe i da će postaviti spomen tablu sećanja na Jevreje koji su tu živeli, a nikada se posle II svetskog rata nisu vratili u svoje domove.

Zbog arhitektonskih i istorijskih vrednosti, zgrada sinagoge je stavljena pod zaštitu države 1986 god.

U jesen 2001 god. krenulo se sa sanacijom i renoviranjem, oronule i naprsle sinagoge. Radovi su završeni spolja, maja 2003g., dok su radovi u njenoj unutrasnjost završeni 2008. godine.